Như chúng ta đã biết, khoảng ba phần tư bề mặt Trái đất được bao phủ bởi biển và đại dương. Từ hàng nghìn năm nay, biển luôn giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển kinh tế, thương mại và giao lưu văn hóa giữa các quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới.
Ngày nay, khoảng 90% khối lượng hàng hóa thương mại toàn cầu được vận chuyển bằng đường biển. Từ những chiếc thuyền buồm thô sơ được định hướng bằng la bàn – một phát minh quan trọng của người Trung Hoa cổ đại – cho đến những con tàu hiện đại ngày nay, ngành hàng hải đã góp phần kết nối các châu lục và thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế thế giới.
Lịch sử hàng hải thế giới đã ghi nhận nhiều nhà thám hiểm và hàng hải kiệt xuất, những người đã góp phần mở rộng hiểu biết của nhân loại về đại dương và các vùng đất mới.
Năm 1486-1487, nhà hàng hải người Bồ Đào Nha Bartolomeu Dias là người châu Âu đầu tiên đi vòng qua cực nam châu Phi và phát hiện ra Mũi Bão Táp, sau gọi là Mũi Hảo Vọng (Cape of Good Hope), mở ra tuyến đường biển quan trọng nối châu Âu với châu Á.
Tiếp nối thành công đó, năm 1498, nhà hàng hải người Bồ Đào Nha Vasco da Gama đã thực hiện chuyến hải trình đầu tiên từ châu Âu đến Ấn Độ bằng đường biển thông qua Mũi Hảo Vọng, mở ra tuyến thương mại biển quan trọng giữa châu Âu và phương Đông.
Năm 1492, nhà thám hiểm Cristoforo Colombo (Christopher Columbus), người Ý phục vụ dưới cờ Tây Ban Nha, đã thực hiện chuyến hải trình vượt Đại Tây Dương và đặt chân đến châu Mỹ, mở đầu cho thời kỳ khám phá địa lý và giao lưu giữa Cựu Thế giới và Tân Thế giới.
Tiếp đó, năm 1519, nhà hàng hải nổi tiếng Ferdinand Magellan – nhà thám hiểm người Bồ Đào Nha phục vụ Hoàng gia Tây Ban Nha, đã chỉ huy đoàn thám hiểm thực hiện chuyến đi vòng quanh thế giới đầu tiên bằng đường biển. Ngày 20/9/1519, hạm đội của Magellan gồm 05 con tàu với khoảng 270 thủy thủ đã rời cảng Sanlúcar de Barrameda, bắt đầu hành trình lịch sử vượt Đại Tây Dương và khám phá những tuyến đường biển chưa từng được biết đến.
Mặc dù Magellan đã hy sinh trong trận chiến tại đảo Mactan (Philippines) vào năm 1521, đoàn thám hiểm vẫn tiếp tục hành trình dưới sự chỉ huy của Juan Sebastián Elcano. Ngày 06/9/1522, tàu Victoria – con tàu duy nhất còn lại của hạm đội – đã trở về Tây Ban Nha cùng 18 thủy thủ sống sót, hoàn thành chuyến hải trình vòng quanh thế giới đầu tiên trong lịch sử nhân loại.
Thành công của chuyến thám hiểm đã chứng minh trên thực tế rằng Trái Đất có thể được đi vòng quanh bằng đường biển, đồng thời mở ra một kỷ nguyên mới cho ngành hàng hải thế giới, góp phần thúc đẩy sự phát triển của giao thương quốc tế, khoa học địa lý và hoạt động thám hiểm đại dương.
Ngày nay, đội tàu thương mại thế giới với gần 100.000 con tàu các loại đang hoạt động trên khắp các đại dương. Những con tàu hiện đại được trang bị các hệ thống dẫn đường và thông tin tiên tiến như radar, GPS, ECDIS (Hệ thống hiển thị và hải đồ điện tử), GMDSS (Hệ thống thông tin liên lạc và cứu nạn hàng hải toàn cầu), AIS cùng nhiều công nghệ tự động hóa hiện đại khác.
Còn dưới buồng máy là những cỗ máy tối tân, vận hành tự động bằng các động cơ diesel hàng hải 2 kỳ, 4 kỳ công suất lớn; thậm chí một số tàu quân sự và tàu chuyên dụng còn sử dụng năng lượng hạt nhân.
Để vận hành những con tàu này, hơn 1,5 triệu sĩ quan và thuyền viên trên thế giới được đào tạo bài bản theo Công ước STCW 1978, được sửa đổi năm 1995 và Manila năm 2010 do Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) quy định. Những tiến bộ khoa học kỹ thuật đã giải phóng phần lớn sức lao động chân tay của người đi biển so với thời đại của Magellan cách đây hơn 500 năm.
Ngoài ra, với sự tiến bộ vượt bậc của khoa học công nghệ, trong tương lai gần những con tàu tự hành (Maritime Autonomous Surface Ships – MASS) sẽ xuất hiện ngày càng nhiều. Thực tế, các phương tiện không người lái đã được đưa vào vận hành trong lĩnh vực quân sự và được sử dụng trong cuộc xung đột Nga – Ukraine. Tuy nhiên, yếu tố con người vẫn giữ vai trò quyết định và thủy thủ đoàn sẽ không vì thế mà bị loại bỏ hoàn toàn khỏi quá trình khai thác tàu.
Tuy vậy, các sĩ quan và thủy thủ vẫn chưa được đối xử công bằng, nếu không muốn nói là đang bị lãng quên. Chính vì vậy, từ năm 2010, Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) đã lấy ngày 25 tháng 6 hằng năm là Ngày Thuyền viên Thế giới nhằm tôn vinh và để nhân loại hiểu rõ hơn những cống hiến thầm lặng của đội ngũ thuyền viên đối với sự phát triển của thế giới.
Lý do khá đơn giản.
Đó là hiện tượng “Mù về biển” (Sea Blindness). Như đã nói ở trên, hằng ngày nhân loại sử dụng các nhu yếu phẩm mà khoảng 90% được vận chuyển bằng đường biển, nhưng lại rất ít người hiểu biết đầy đủ về biển, về vận tải biển và về những người đang làm việc trên biển. Hiện tượng này tồn tại ngay cả ở nước Anh – một cường quốc hàng hải. Chính vì vậy, ngày 26/10/2024, tạp chí Safety4Sea đã có bài viết về chiến dịch của Vương quốc Anh nhằm chấm dứt tình trạng “Mù về biển”.
Bên cạnh đó, các cuộc xung đột địa chính trị, đặc biệt là cuộc xung đột Nga – Ukraine kéo dài nhiều năm cùng với những căng thẳng tại Trung Đông giữa Mỹ, Israel và Iran đã tác động sâu rộng đến vận tải biển toàn cầu. Các diễn biến tại Vịnh Ba Tư, Biển Đỏ và nguy cơ gián đoạn tại eo biển Hormuz đã ảnh hưởng trực tiếp đến các tuyến vận tải biển quốc tế, thị trường năng lượng, phân bón và chuỗi cung ứng toàn cầu. Đồng thời, cũng đặt đội ngũ thuyền viên trước nhiều hiểm nguy, tạo ra một cuộc khủng hoảng chưa từng có đối với thuyền viên (record-breaking crisis for seafarers), làm gia tăng các vi phạm về quyền con người đối với lao động hàng hải.
Theo số liệu được công bố tại cuộc họp của Ủy ban Thuyền viên thuộc Hiệp hội Chủ tàu Châu Á (ASA) tổ chức tại Quần đảo Cook từ ngày 24 đến 27/5/2026, với sự tham dự của Tổng Thư ký IMO – Ông Arsenio Dominguez, riêng trong năm 2025 đã ghi nhận 409 vụ thuyền viên bị bỏ rơi và 6.264 thuyền viên bị mắc kẹt trên 364 con tàu. Trong số đó có 185 trường hợp liên quan đến việc chủ tàu không bảo đảm nghĩa vụ bảo lãnh tài chính.
Ngoài ra, theo báo cáo của Liên đoàn Công nhân Vận tải Quốc tế (ITF) có trụ sở tại London, trong năm 2025 đã có hàng nghìn thuyền viên trên thế giới bị bỏ mặc, không được thanh toán đầy đủ quyền lợi và gặp khó khăn trong việc hồi hương do một số chủ tàu né tránh trách nhiệm.
Các cuộc xung đột địa chính trị cũng làm gia tăng tình trạng thuyền viên bị mắc kẹt trên tàu, chứng chỉ hành nghề hết hiệu lực, việc tiếp cận thực phẩm, thuốc men và dịch vụ y tế bị gián đoạn, khiến lao động hàng hải lâm vào tình trạng bế tắc cả về pháp lý lẫn hậu cần mà chưa có giải pháp hữu hiệu.
Các thuyền viên vẫn tiếp tục phải đối mặt với nạn cướp biển và cướp biển có vũ trang. Vịnh Aden, khu vực Caribe, eo biển Malacca và một số vùng biển khác vẫn tiềm ẩn nhiều nguy hiểm. Các vụ tấn công bạo lực, bắt cóc và cướp tàu vẫn diễn ra, nhắm vào cả các tàu hàng lớn lẫn tàu cá nhỏ. Những mối đe dọa này không chỉ gây nguy hiểm cho tính mạng thuyền viên mà còn làm gián đoạn thương mại toàn cầu và làm gia tăng chi phí bảo hiểm hàng hải.
Việc hình sự hóa một cách tùy tiện, giam giữ thuyền viên thiếu công bằng tại một số quốc gia; tình trạng gian lận trong đăng ký tàu, sự tồn tại của các “đội tàu bóng tối”, việc thay đổi quốc tịch và cảng đăng ký tàu cũng làm gia tăng các hiểm họa và rủi ro đối với thuyền viên.
Tại hội nghị, Tổng Thư ký IMO đã kêu gọi cần có hành động khẩn cấp với sự thống nhất giữa tất cả các bên liên quan trong ngành hàng hải. Việc thực hiện đầy đủ và nghiêm túc Công ước Lao động Hàng hải MLC 2006 cùng với việc xây dựng và áp dụng các Quy trình vận hành tiêu chuẩn (SOP) là những bước đi thiết yếu nhằm bảo vệ thuyền viên khỏi bị bóc lột và bảo đảm quyền hồi hương của họ.
Hội nghị cũng kêu gọi tăng cường hợp tác quốc tế. Bởi việc giải quyết các thách thức của ngành hàng hải không thể bó hẹp trong phạm vi một quốc gia mà mang tính xuyên quốc gia, từ an toàn hàng hải đến bảo vệ môi trường biển. Điều đó đòi hỏi sự hợp tác sâu rộng và bền vững giữa các quốc gia có tàu treo cờ, các quốc gia có cảng biển và các quốc gia mà thuyền viên mang quốc tịch.
Việt Nam – Tổ quốc thân yêu của chúng ta có hơn 3.260 km bờ biển. Hiện nay có trên 400 doanh nghiệp vận tải biển đang quản lý, khai thác hơn 1.826 tàu treo cờ Việt Nam; và gần 100 chủ tàu khai thác tàu treo cờ nước ngoài. Đội ngũ thuyền viên Việt Nam có trên 60.000 sĩ quan và thuyền viên đang làm việc trên các vùng biển trong nước và quốc tế, trong đó khoảng 10.000 người làm việc cho các chủ tàu nước ngoài. Họ chính là những người đang góp phần duy trì dòng chảy thương mại trên biển của đất nước và thế giới.
Nhân Ngày Thuyền viên Thế giới, chúng ta hãy tưởng nhớ những nhà hàng hải tiêu biểu của nhân loại như Magellan, Columbus cùng nhiều thế hệ người đi biển đã góp phần mở mang các tuyến hàng hải toàn cầu.
Đồng thời, hãy tưởng nhớ hàng trăm sĩ quan, thuyền viên của các đội tàu Tự Lực, Giải Phóng, Quyết Thắng và các chiến sĩ Hải quân thuộc Đoàn tàu Không số đã anh dũng hy sinh trên biển trong quá trình vận chuyển vũ khí, hàng hóa và vật tư từ miền Bắc vào miền Nam phục vụ sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc.
Đồng thời, mỗi chúng ta hãy làm những việc thiết thực để bảo vệ, tôn vinh và góp phần giảm thiểu những hiểm nguy mà các thuyền viên Việt Nam cũng như thuyền viên trên toàn thế giới đang phải đối mặt hằng ngày.
Hà Đức Bàng
Hiệp hội Chủ tàu Việt Nam – Trưởng Ban Liên lạc 3 đội tàu: Giải Phóng – Tự Lực – Quyết Thắng, Nguyên Tổng Giám đốc Tổng Công ty Hàng hải Việt Nam
